دیپلماسی همسایگی؛ تلاش بغداد برای بازگشت به متن معادلات منطقه

محمد مهدی ملکی کارشناس مسائل منطقه _ سفر‌های علی فالح الزیدی، نخست‌وزیر عراق، به عربستان سعودی، اردن و سوریه را باید در چارچوب تلاشی گسترده‌تر برای بازتعریف نقش بغداد در منطقه ارزیابی کرد؛ تلاشی که در آن دیپلماسی سیاسی، مدیریت نگرانی‌های امنیتی و جلب فرصت‌های اقتصادی به هم پیوند خورده‌اند. توالی این دیدار‌ها نشان می‌دهد دولت عراق می‌خواهد روابط با همسایگان عرب را از سطح تماس‌های متعارف فراتر ببرد و آن را به ابزاری برای افزایش قدرت مانور کشور در محیطی پرتنش تبدیل کند.

 

عراق ظرفیت آن را دارد که حلقه اتصال خلیج فارس، شامات و مسیر‌های زمینی منتهی به مدیترانه باشد؛ اما جنگ، ناامنی مرز‌ها و رقابت قدرت‌های خارجی بار‌ها این ظرفیت را تضعیف کرده است. از این منظر، تحرکات اخیر الزیدی صرفاً سلسله‌ای از دیدار‌های دوجانبه نیست؛ بلکه نشانه کوشش برای عبور از تصویری است که عراق را بیش از آنکه بازیگری صاحب ابتکار بداند، عرصه رقابت دیگران می‌بیند. بغداد به دنبال آن است که با گفت‌و‌گو با پایتخت‌های عربی، سهم خود را در رایزنی‌های منطقه‌ای افزایش دهد و در موضوعات امنیتی و اقتصادی، صرفاً دریافت‌کننده تصمیم‌های دیگران نباشد.

 

بااین‌حال، جایگاه منطقه‌ای با شمار سفرها یا بیانیه‌های مشترک احیا نمی‌شود؛ بلکه توان دولت در مدیریت اختلافات داخلی، حفظ توازن در روابط خارجی و تبدیل تفاهم‌ها به پروژه‌های ملموس تعیین خواهد کرد که این تحرک دیپلماتیک تا چه اندازه به نفوذ پایدارتر بغداد و منافع اقتصادی شهروندان عراقی می‌انجامد.

 

سفر به ریاض اهمیت ویژه‌ای دارد. عربستان بازیگری مهم در منطقه است و گسترش رابطه با آن می‌تواند برای عراق دسترسی بیشتری به سرمایه، بازار و همکاری‌های زیرساختی فراهم کند. گفت‌وگوی الزیدی با محمد بن سلمان درباره تحولات منطقه و هماهنگی برای تقویت امنیت و ثبات، در کنار بُعد دوجانبه، حامل پیامی سیاسی نیز بود؛ بغداد قصد دارد مناسبات خود را با کشور‌های عربی فعال‌تر کند و کانال‌های ارتباطی‌اش را در شرایط افزایش تنش‌های منطقه‌ای حفظ کند. این رویکرد لزوماً به معنای فاصله‌گرفتن از شرکای دیگر عراق نیست؛ بلکه با ضرورت موازنه و جلوگیری از تبدیل‌شدن به میدان تقابل قدرت‌ها ارتباط دارد.

 

در امان، دستورکار اقتصادی ملموس‌تر شد. دیدار الزیدی با پادشاه و نخست‌وزیر اردن و امضای ۹ توافق‌نامه و برنامه همکاری در حوزه‌هایی، چون آموزش عالی، پژوهش علمی، محیط زیست، حمایت از بنگاه‌های کوچک و متوسط، اسناد و فرهنگ، در کنار گفت‌و‌گو درباره انرژی، حمل‌ونقل، اتصال برق و امنیت، نشان می‌دهد دو طرف می‌خواهند روابط سیاسی را به همکاری اجرایی تبدیل کنند. پیشنهاد ایجاد منطقه آزاد تجاری میان عراق و اردن نیز از همین منطق پیروی می‌کند. کاهش موانع مبادله و پیوند دادن بازار‌ها می‌تواند بخشی از راهبرد متنوع‌سازی اقتصاد بغداد و فرصتی برای گسترش نقش ترانزیتی امان باشد. با این همه، معیار موفقیت این توافق‌ها نه تعداد اسناد امضاشده، بلکه زمان‌بندی، تأمین مالی و اجرای پروژه‌هاست.

 

سفر دمشق اهمیت راهبردی دارد. رابطه بغداد و دمشق همواره از امنیت مرزها، تحرک گروه‌های مسلح، قاچاق و تهدید تروریسم تأثیر پذیرفته و هم‌زمان از پیوند‌های اقتصادی و مسیر‌های تاریخی تجارت بهره برده است. گفت‌وگوی الزیدی و احمد الشرع درباره هماهنگی مرزی، تبادل اطلاعات، مقابله با تروریسم و قاچاق و نیز توسعه تجارت و سرمایه‌گذاری، بیانگر تلاش دو طرف برای انتقال رابطه از حساسیت‌های سیاسی صرف به دستورکاری عملی‌تر است. بررسی احیای خط لوله نفت کرکوک ـ بانیاس و توسعه گذرگاه‌ها و کریدور‌های تجاری نیز اهمیت ویژه دارد؛ این مسیر‌ها می‌توانند برای صادرات نفت عراق، دسترسی به ساحل مدیترانه و اتصال شبکه‌های حمل‌ونقل منطقه‌ای گزینه‌های بیشتری ایجاد کنند. تحقق این طرح‌ها به ثبات امنیتی، منابع مالی و توافق‌های فنی پایدار وابسته است.

 

قرار دادن این سفر‌ها در کنار سفر چندی پیش الزیدی به واشنگتن، تصویر روشن‌تری از اولویت اقتصادی دولت او به دست می‌دهد. در سفر آمریکا، گسترش مشارکت اقتصادی و حضور شرکت‌های آمریکایی در پروژه‌های زیرساختی، انرژی، نفت و گاز از اهداف اعلام‌شده بود و ۴۸ توافق، یادداشت تفاهم، سند همکاری یا اعلام مشارکت میان طرف‌های عراقی و آمریکایی امضا شد. این اسناد را نباید همگی قرارداد‌های نهایی و اجرایی تلقی کرد؛ با این حال، نشان‌دهنده تلاش بغداد برای تبدیل روابط خارجی به سرمایه‌گذاری، فناوری، اشتغال و بازسازی زیرساخت‌هاست. جذب سرمایه از کشور‌های عربی و آمریکا می‌تواند به کاهش اتکای اقتصاد عراق به درآمد‌های نفتی کمک کند؛ هرچند اصلاحات اداری، مهار فساد و تضمین امنیت سرمایه‌گذاری همچنان شرط‌های اصلی این مسیر هستند.

 

هدف الزیدی را می‌توان تلاش برای بازگرداندن عراق به جایگاه بازیگری اثرگذار و پیونددهنده در منطقه دانست؛ کشوری که نه فقط به دلیل موقعیت جغرافیایی، بلکه از راه تجارت، انرژی، ترانزیت و دیپلماسی در معادلات همسایگان حضور داشته باشد.